در این درس یاد میگیرید در ارمنی چطور دستور بدهید، چیزی را مؤدبانه بخواهید و بگویید «این کار را نکن».
با همین چند الگو، کارتان در تاکسی، کافه و مغازههای ایروان خیلی راحتتر راه میافتد.
1. امر «تو» و امر «شما»
ارمنی هم مثل فارسی دو جور امر دارد: یکی برای «تو» (دوست، همسنوسال، بچه) و یکی برای «شما» (چند نفر، یا یک نفر بهشکل مؤدبانه)؛ درست مثل «بنویس» و «بنویسید».
علامت ՛ روی هجای تکیهدار (هجای آخر) مینشیند و لحن دستوری را نشان میدهد. در نوشتههای خودمانی گاهی حذف میشود، اما ما در این دوره آن را مینویسیم.
فعلهای -ել
پسوند -ել را بردارید؛ برای «تو» -իր و برای «شما» -եք بگذارید.
| ارمنی | تلفظ | معنی |
|---|---|---|
| գրել → գրի՛ր / գրե՛ք | grel → grir / grek | نوشتن ← بنویس / بنویسید |
| խոսել → խոսի՛ր / խոսե՛ք | khosel → khosir / khosek | حرف زدن ← حرف بزن / حرف بزنید |
| նստել → նստի՛ր / նստե՛ք | nstel → nstir / nstek | نشستن ← بنشین / بنشینید |
| սպասել → սպասի՛ր / սպասե՛ք | spasel → spasir / spasek | صبر کردن ← صبر کن / صبر کنید |
| փակել → փակի՛ր / փակե՛ք | pakel → pakir / pakek | بستن ← ببند / ببندید |
فعلهای -ալ
حرف -լ را بردارید؛ برای «تو» همان -ա میماند و برای «شما» -ացեք میآید.
| ارمنی | تلفظ | معنی |
|---|---|---|
| կարդալ → կարդա՛ / կարդացե՛ք | kardal → karda / kardatsek | خواندن ← بخوان / بخوانید |
| գնալ → գնա՛ / գնացե՛ք | gnal → gna / gnatsek | رفتن ← برو / بروید |
| մնալ → մնա՛ / մնացե՛ք | mnal → mna / mnatsek | ماندن ← بمان / بمانید |
بیقاعدههای پرکاربرد
اینها را باید حفظ کرد. یک ترفند: شکل «شما» اغلب از ریشهٔ گذشتهای ساخته میشود که در درس 7 دیدید (եկա → եկե՛ք، կերա → կերե՛ք، տվեցի → տվե՛ք).
| ارمنی | تلفظ | معنی |
|---|---|---|
| գալ → արի՛ / եկե՛ք | gal → ari / yekek | آمدن ← بیا / بیایید |
| տալ → տո՛ւր / տվե՛ք | tal → tur / tvek | دادن ← بده / بدهید |
| անել → արա՛ / արե՛ք | anel → ara / arek | کردن ← بکن / بکنید |
| ասել → ասա՛ / ասացե՛ք | asel → asa / asatsek | گفتن ← بگو / بگویید |
| ուտել → կե՛ր / կերե՛ք | utel → ker / kerek | خوردن ← بخور / بخورید |
| բերել → բե՛ր / բերե՛ք | berel → ber / berek | آوردن ← بیاور / بیاورید |
| տեսնել → տե՛ս / տեսե՛ք | tesnel → tes / tesek | دیدن ← ببین / ببینید |
| դնել → դի՛ր / դրե՛ք | dnel → dir / drek | گذاشتن ← بگذار / بگذارید |
2. امر منفی با մի՛
برای «نکن» کلمهٔ جدای մի՛ (mi) قبل از فعل میآید و علامت ՛ این بار روی خود մի مینشیند، نه روی فعل.
| ارمنی | تلفظ | معنی |
|---|---|---|
| մի՛ գրիր / մի՛ գրեք | mi grir / mi grek | ننویس / ننویسید |
| մի՛ խոսիր / մի՛ խոսեք | mi khosir / mi khosek | حرف نزن / حرف نزنید |
| մի՛ կարդա / մի՛ կարդաք | mi karda / mi kardak | نخوان / نخوانید |
| մի՛ գնա / մի՛ գնաք | mi gna / mi gnak | نرو / نروید |
| մի՛ գա / մի՛ գաք | mi ga / mi gak | نیا / نیایید |
دقت کنید: در فعلهای -ալ، شکل جمعِ منفی -աք است، نه -ացեք؛ یعنی կարդացե՛ք «بخوانید» اما մի՛ կարդաք «نخوانید». برای «نیا» هم از خود գալ استفاده میشود، نه از արի.
3. درخواست مؤدبانه
با غریبهها، بزرگترها و فروشندهها شکل «شما» را به کار ببرید و խնդրում եմ را هم اضافه کنید. این عبارتها درخواست را باز هم نرمتر میکنند:
| ارمنی | تلفظ | معنی |
|---|---|---|
| խնդրում եմ | khndrum em | لطفاً / خواهش میکنم |
| Կարո՞ղ եք … | Karogh ek …? | میتوانید …؟ (+ مصدر) |
| Կարելի՞ է … | Kareli e …? | میشود …؟ / اجازه هست …؟ |
| Կտա՞ք … | Ktak …? | … را به من میدهید؟ |
| Ներեցե՛ք | Neretsek | ببخشید |
| Համեցե՛ք | Hametsek | بفرمایید |
شکل Կտա՞ք همان آیندهای است که در درس 8 دیدید (կ- + التزامی). در فارسی هم «میدهید؟» از «بده» مؤدبانهتر است؛ در ارمنی هم همینطور.
نمونهجملهها
- Այստեղ կանգնե՛ք, խնդրում եմ։ (Aystegh kangnek, khndrum em.) — لطفاً همینجا نگه دارید. (در تاکسی)
- Մի րոպե սպասե՛ք։ (Mi rope spasek.) — یک دقیقه صبر کنید.
- Արի՛ այստեղ, նստի՛ր։ (Ari aystegh, nstir.) — بیا اینجا، بنشین.
- Կարո՞ղ եք ավելի դանդաղ խոսել։ (Karogh ek aveli dandagh khosel?) — میتوانید آهستهتر حرف بزنید؟
- Հաշիվը բերե՛ք, խնդրում եմ։ (Hashivy berek, khndrum em.) — لطفاً صورتحساب را بیاورید.
- Ինձ մի բաժակ ջուր կտա՞ք։ (Indz mi bazhak jur ktak?) — یک لیوان آب به من میدهید؟
- Կարելի՞ է այստեղ նստել։ (Kareli e aystegh nstel?) — میشود اینجا بنشینم؟
- Այդքան արագ մի՛ խոսիր։ (Aydkan arag mi khosir.) — اینقدر تند حرف نزن.
- Ասացե՛ք, խնդրում եմ, որտե՞ղ է մետրոն։ (Asatsek, khndrum em, vortegh e metron?) — لطفاً بگویید مترو کجاست؟
- Համեցե՛ք, նստե՛ք։ (Hametsek, nstek.) — بفرمایید، بنشینید.
نکتهها و اشتباههای رایج
- این ساختار برای فارسیزبان آشناست: «بنویس / بنویسید» = գրի՛ր / գրե՛ք. با هر کسی که «شما» خطابش میکنید، شکل -եք را به کار ببرید.
- در امر منفی، մի جدا نوشته میشود. فارسی ادبی هم چیزی شبیه آن دارد: «مَرو» و «مَکن» در شعر حافظ و سعدی.
- این մի՛ را با մի به معنی «یک» (درس 3) قاطی نکنید: մի՛ գնա «نرو» است، اما մի գիրք «یک کتاب».
- نگویید ✗ մի՛ կարդացեք؛ درستش ✓ մի՛ կարդաք است.
- در گفتار ایروان، -ր آخر امر مفرد اغلب شنیده نمیشود: նստի، սպասի. شما در نوشتن شکل کامل را بنویسید.
- مثل فارسی، فعل امر معمولاً آخر جمله میآید: Դուռը փակի՛ր։ (Dury pakir.) «در را ببند.»
💡 «خواهش میکنم» در جواب «ممنون» هم همان խնդրում եմ است؛ یک عبارت با دو کاربرد.
تمرین
- امر «تو» بسازید: գրել، խոսել
- امر «شما» بسازید: կարդալ، գնալ
- مؤدبانه کنید: Նստի՛ր։
- منفی کنید: Գնա՛։
- منفی کنید: Կարդացե՛ք։
- به دوستتان بگویید: «بیا اینجا!»
- مؤدبانه بگویید: «لطفاً به من آب بدهید.»
- «تکرار کن!» را با Կարո՞ղ եք به یک درخواست مؤدبانه تبدیل کنید.
پاسخها
- գրի՛ր (grir)، խոսի՛ր (khosir)
- կարդացե՛ք (kardatsek)، գնացե՛ք (gnatsek)
- Նստե՛ք։ (Nstek.)
- Մի՛ գնա։ (Mi gna.)
- Մի՛ կարդաք։ (Mi kardak.)
- Արի՛ այստեղ։ (Ari aystegh.)
- Ինձ ջուր տվե՛ք, խնդրում եմ։ (Indz jur tvek, khndrum em.)
- Կարո՞ղ եք կրկնել։ (Karogh ek krknel?)