حالا فعلهای واقعی را به کار میبرید: «در ایروان زندگی میکنم»، «ارمنی یاد میگیریم»، «نمیفهمم».
زمان حال ارمنی دو بخش دارد: یک شکل فعلی با -ում (-um) و کلمههای کوچک «بودن» که در درس 2 دیدید.
1. مصدرهای -ել (-el) و -ալ (-al)
در فرهنگ لغت، هر فعل به -ել (-el) یا -ալ (-al) تمام میشود: գրել (grel) — نوشتن، կարդալ (kardal) — خواندن.
2. شکل -ում (-um)
-ել (-el) یا -ալ (-al) را بردارید و -ում (-um) بگذارید:
| مصدر | لاتین | شکل -ում | لاتین | معنی |
|---|---|---|---|---|
| գրել | grel | գրում | grum | نوشتن |
| խոսել | khosel | խոսում | khosum | حرف زدن |
| ապրել | aprel | ապրում | aprum | زندگی کردن |
| ուտել | utel | ուտում | utum | خوردن |
| խմել | khmel | խմում | khmum | نوشیدن |
| աշխատել | ashkhatel | աշխատում | ashkhatum | کار کردن |
| սովորել | sovorel | սովորում | sovorum | یاد گرفتن |
| անել | anel | անում | anum | کردن، انجام دادن |
| կարդալ | kardal | կարդում | kardum | خواندن |
| գնալ | gnal | գնում | gnum | رفتن |
| հասկանալ | haskanal | հասկանում | haskanum | فهمیدن |
سه فعل ویژه به جای آن -իս (-is) میگیرند:
| مصدر | لاتین | شکل -իս | لاتین | معنی |
|---|---|---|---|---|
| գալ | gal | գալիս | galis | آمدن |
| տալ | tal | տալիս | talis | دادن |
| լալ | lal | լալիս | lalis | گریه کردن |
3. اضافه کردن «بودن»
شکل -ում (-um) + եմ، ես، է، ենք، եք، են (em، es، e، enk، ek، en):
| ارمنی | لاتین | معنی |
|---|---|---|
| ես գրում եմ | yes grum em | مینویسم، دارم مینویسم |
| դու գրում ես | du grum es | مینویسی |
| նա գրում է | na grum e | مینویسد |
| մենք գրում ենք | menk grum enk | مینویسیم |
| դուք գրում եք | duk grum ek | مینویسید |
| նրանք գրում են | nrank grum en | مینویسند |
مثل «مینویسم» در فارسی رسمی، این یک شکل هم معنی «مینویسم» را میدهد و هم «دارم مینویسم».
4. فعل کمکیِ جابهجاشونده
ایدهی تازهی این درس همین است. کلمهی کوچک եմ، ես، է… (em، es، e…) به فعل نچسبیده است: درست بعد از مهمترین کلمهی جمله مینشیند، که معمولاً همان کلمهی پیش از فعل است.
- جمله چیز دیگری ندارد: Ես ուտում եմ։ (Yes utum em.) — دارم غذا میخورم.
- با مفعول: Ես հաց եմ ուտում։ (Yes hats em utum.) — دارم نان میخورم.
- با مکان: Ես Երևանում եմ ապրում։ (Yes Yerevanum em aprum.) — در ایروان زندگی میکنم.
- با کلمهی پرسشی، درست بعد از آن میآید: Ի՞նչ ես անում։ (Inch es anum?) — چه کار میکنی؟
ترتیب همان ترتیب فارسی است، «من نان میخورم»؛ فقط در ارمنی եմ (em) جلو میپرد و کنار مفعول مینشیند.
5. منفی
منفی یعنی չ (ch) + «بودن»، و همیشه پیش از شکل -ում میآید:
| ارمنی | لاتین | معنی |
|---|---|---|
| ես չեմ գրում | yes chem grum | نمینویسم |
| նա չի գրում | na chi grum | نمینویسد |
| նրանք չեն գրում | nrank chen grum | نمینویسند |
با مفعول: Ես միս չեմ ուտում։ (Yes mis chem utum.) — گوشت نمیخورم.
6. سؤال
سؤال بله/خیر همان ترتیب جملهی خبری را دارد. صدا روی کلمهای که دربارهاش میپرسید بالا میرود و ՞ روی مصوت تکیهدار (آخر) آن مینشیند:
- Գալի՞ս ես։ (Galis es?) — میآیی؟
- Դուք անգլերեն խոսո՞ւմ եք։ (Duk angleren khosum ek?) — انگلیسی حرف میزنید؟
- Որտե՞ղ եք ապրում։ (Vortegh ek aprum?) — کجا زندگی میکنید؟
جوابهای کوتاه: Այո, խոսում եմ։ (Ayo, khosum em.) — بله، حرف میزنم. Ոչ, չեմ խոսում։ (Voch, chem khosum.) — نه، حرف نمیزنم.
7. مثالهایی از ایروان
- Մենք հայերեն ենք սովորում։ (Menk hayeren enk sovorum.) — ما ارمنی یاد میگیریم.
- Նա բանկում է աշխատում։ (Na bankum e ashkhatum.) — او در بانک کار میکند.
- Ի՞նչ ես խմում։ — Սուրճ եմ խմում։ (Inch es khmum? — Surch em khmum.) — چی میخوری؟ — قهوه میخورم.
- Ավտոբուսը գալիս է։ (Avtobusy galis e.) — اتوبوس دارد میآید.
- Ո՞ւր եք գնում։ — Շուկա ենք գնում։ (Ur ek gnum? — Shuka enk gnum.) — کجا میروید؟ — بازار میرویم.
- Երեխան լալիս է։ (Yerekhan lalis e.) — بچه دارد گریه میکند.
- Ներեցեք, ես չեմ հասկանում։ (Neretsek, yes chem haskanum.) — ببخشید، نمیفهمم.
- Նա գիրք է կարդում։ (Na girk e kardum.) — او دارد کتاب میخواند.
نکتهها و اشتباههای رایج
- ترتیب فاعل، مفعول، فعل همان ترتیب فارسی است: Ես հաց եմ ուտում (Yes hats em utum) یعنی «من نان میخورم».
- وقتی مفعول هست، եմ (em) بعد از آن میآید و شکل اول طبیعی نیست: Ես հաց ուտում եմ ✗ → Ես հաց եմ ուտում ✓ (Yes hats em utum).
- منفی پیش از فعل میآید: Ես գրում չեմ ✗ → Ես չեմ գրում ✓ (Yes chem grum).
- «بودن» را فراموش نکنید: Ես Երևանում ապրում ✗ → Ես Երևանում եմ ապրում ✓ (Yes Yerevanum em aprum).
- Երևանում (Yerevanum) — در ایروان هم به -ում (-um) تمام میشود، ولی این پسوند مکان است (درس 6)، نه فعل.
- از գալ (gal) — آمدن میشود գալիս (galis)، نه գալում ✗.
- գնում (gnum) هم «رفتن» است، از գնալ (gnal)، و هم «خریدن»، از գնել (gnel): Հաց եմ գնում։ (Hats em gnum.) — نان میخرم. معنی را از جمله میفهمید.
تمرینها
- شکل -ում را بسازید: խոսել (khosel) — حرف زدن
- شکل -ում را بسازید: կարդալ (kardal) — خواندن
- شکل حال را بسازید: գալ (gal) — آمدن
- جای خالی را پر کنید: Մենք սուրճ ___ խմում։ (Menk surch ___ khmum.) — ما قهوه میخوریم.
- منفی کنید: Ես միս եմ ուտում։ (Yes mis em utum.) — گوشت میخورم.
- مرتب کنید: եմ / Երևանում / ապրում / Ես (em / Yerevanum / aprum / Yes)
- از یک دوست بپرسید: «میفهمی؟»
- ترجمه کنید: اتوبوس نمیآید.
پاسخها
- խոսում (khosum)
- կարդում (kardum)
- գալիս (galis)
- ենք (enk) → Մենք սուրճ ենք խմում։ (Menk surch enk khmum.)
- Ես միս չեմ ուտում։ (Yes mis chem utum.)
- Ես Երևանում եմ ապրում։ (Yes Yerevanum em aprum.)
- Հասկանո՞ւմ ես։ (Haskanum es?)
- Ավտոբուսը չի գալիս։ (Avtobusy chi galis.)